Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent tuyên bố Washington có thể phát động một cuộc “tấn công kinh tế” quy mô lớn nhằm vào Iran. Tuy nhiên, để bóp nghẹt nguồn thu của Tehran, Mỹ gần như không thể tránh việc đụng chạm trực tiếp tới Trung Quốc – khách hàng mua khoảng 90% dầu xuất khẩu của Iran.
Phát biểu ngày 24/8, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết chính quyền Tổng thống Donald Trump sẽ tăng cường sức ép kinh tế lên Iran, trong bối cảnh Washington tìm cách kết thúc cuộc chiến tại Trung Đông vốn ngày càng gây nhiều tranh cãi trong nước.
Bộ Tài chính Mỹ đã công bố hàng chục lệnh trừng phạt mới nhằm vào các cá nhân, tổ chức và tàu thuyền liên quan đến Iran. Tuy nhiên, trọng tâm trong chiến dịch mới là lời đe dọa áp đặt các biện pháp trừng phạt thứ cấp đối với những doanh nghiệp hoặc quốc gia vẫn tiếp tục giao thương với Tehran.
Muốn siết Iran, khó tránh Trung Quốc
Vấn đề là Trung Quốc hiện là đối tác kinh tế quan trọng nhất của Iran và được cho là mua khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của nước này. Vì vậy, một chiến dịch thực sự nhằm cắt đứt nguồn thu của Tehran sẽ rất khó hiệu quả nếu Washington không nhắm tới các doanh nghiệp Trung Quốc.
Đây không phải lần đầu chính quyền Trump đưa ra lời cảnh báo như vậy. Trước đó, Tổng thống Trump từng tuyên bố Mỹ có thể trừng phạt bất kỳ quốc gia hoặc công ty nào mua dầu Iran, nhưng Washington chưa thực sự thực hiện một chiến dịch toàn diện.
Chiến lược mới cho thấy Mỹ đang chuyển trọng tâm từ nguy cơ leo thang quân sự sang việc gia tăng áp lực kinh tế. Tuy nhiên, một chiến dịch không động tới Trung Quốc có thể không đủ sức gây tổn hại đáng kể cho Iran, trong khi việc trừng phạt các doanh nghiệp Trung Quốc lại có nguy cơ mở ra một cuộc đối đầu kinh tế mới giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.
Thời điểm cũng đặc biệt nhạy cảm khi Tổng thống Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình dự kiến gặp nhau vào tháng 9.
Khi được hỏi liệu Mỹ có áp đặt biện pháp mới nhằm vào Trung Quốc hay không, Bessent tuyên bố: “Không ai nằm ngoài phạm vi của các lệnh trừng phạt của Mỹ.” Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh Washington ưu tiên “ngoại giao kín” và không muốn công khai nêu tên các mục tiêu cụ thể.
Craig Singleton, chuyên gia tại Quỹ Bảo vệ Dân chủ ở Washington, nhận định việc Bessent né tránh câu hỏi về Trung Quốc có thể là tính toán chiến thuật trước cuộc gặp cấp cao Mỹ – Trung, nhưng cũng có nguy cơ khiến Bắc Kinh tin rằng Washington không sẵn sàng áp đặt cái giá thực sự lên các doanh nghiệp lớn của Trung Quốc.
Bắc Kinh có thể trả đũa
Trung Quốc từ lâu phản đối các lệnh trừng phạt đơn phương của Mỹ đối với Iran.
Các doanh nghiệp nhà nước lớn của Trung Quốc phần lớn đã tuân thủ một số hạn chế để tránh bị cắt khỏi hệ thống tài chính Mỹ. Tuy nhiên, Bắc Kinh vẫn để các nhà máy lọc dầu tư nhân, thường được gọi là các “teapot refinery”, sử dụng nhiều biện pháp khác nhau để tiếp tục nhập khẩu dầu Iran.
Hồi tháng 5, Trung Quốc thậm chí yêu cầu các doanh nghiệp trong nước không tuân thủ lệnh trừng phạt của Mỹ đối với 5 nhà máy lọc dầu. Các ngân hàng lớn của Trung Quốc vì thế rơi vào tình thế khó xử giữa yêu cầu từ Bắc Kinh và nguy cơ mất quyền tiếp cận hệ thống tài chính Mỹ.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm ngày 24/8 tuyên bố: “Các biện pháp trừng phạt và gây sức ép không giúp giải quyết vấn đề. Chúng chỉ dẫn tới leo thang và không phục vụ lợi ích của bất kỳ bên nào.”
Theo Michael Sobolik, chuyên gia tại Hudson Institute, nếu Mỹ thực sự nhắm vào các tổ chức tài chính lớn của Trung Quốc, chẳng hạn một ngân hàng Trung Quốc, Bắc Kinh có thể coi đó không chỉ là hành động gây bất ổn mà còn là sự phá vỡ thỏa thuận đình chiến thương mại giữa Trump và Tập Cận Bình.
Trung Quốc khi đó có thể đáp trả bằng cách siết xuất khẩu khoáng sản chiến lược hoặc hạn chế các mặt hàng dược phẩm quan trọng, tạo thêm sức ép đối với nền kinh tế Mỹ và chuỗi cung ứng toàn cầu.
Nguy cơ biến chiến tranh Iran thành cú sốc kinh tế toàn cầu
Chiến dịch trừng phạt mới diễn ra trong bối cảnh cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran đã gây ra những tác động đáng kể tới thị trường năng lượng và vận tải quốc tế.
Gián đoạn nguồn cung dầu khí và hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz – một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới – đã đẩy chi phí năng lượng, vận tải, phân bón và nhiều nguyên liệu đầu vào lên cao. Giá cước và bảo hiểm tăng cũng tiếp tục gây sức ép lên chuỗi cung ứng toàn cầu.
Bessent thừa nhận Washington cần thận trọng để tránh tạo ra cú sốc lớn hơn cho hệ thống tài chính thế giới. Ông cho biết Mỹ trước hết sẽ cho các quốc gia và doanh nghiệp thời gian cắt giảm quan hệ với Iran trước khi áp dụng các biện pháp mạnh hơn.
“Chúng tôi đang cho mọi người cơ hội để khắc phục hành vi sai trái. Tại sao tôi lại muốn làm nổ tung hệ thống tài chính toàn cầu?” Bessent nói.
Bài học từ các lệnh trừng phạt Nga sau cuộc chiến Ukraine cũng cho thấy giới hạn của công cụ kinh tế. Dù Mỹ và các đồng minh đã đóng băng tài sản, hạn chế ngân hàng và cắt quyền tiếp cận công nghệ của Moscow, Nga vẫn thích nghi bằng cách chuyển hướng thương mại sang các nước như Trung Quốc và Ấn Độ.
Các biện pháp này gây tổn thất cho Nga nhưng không thể làm tê liệt nền kinh tế nước này, trong khi cú sốc năng lượng và lương thực lại lan rộng trên toàn cầu.
Theo Vali Nasr, giáo sư tại Trường Nghiên cứu Quốc tế Cao cấp thuộc Đại học Johns Hopkins, việc áp đặt trừng phạt thứ cấp với những quốc gia tiếp tục giao thương với Iran có thể mở rộng đáng kể phạm vi cuộc đối đầu.
“Về bản chất, Mỹ đang mở rộng cuộc chiến ở vùng Vịnh thành một cuộc đối đầu lớn hơn nhiều giữa Washington và các tác nhân kinh tế trên toàn thế giới,” ông nhận định.
Điểm mấu chốt
Lời đe dọa về một “D-Day kinh tế” có thể giúp Washington gia tăng sức ép lên Tehran mà không cần leo thang quân sự. Tuy nhiên, hiệu quả của chiến lược này phụ thuộc vào một câu hỏi then chốt: Mỹ có thực sự sẵn sàng đối đầu với Trung Quốc hay không?
Nếu Washington tránh nhắm vào Bắc Kinh, nguồn thu từ dầu mỏ của Iran có thể vẫn được duy trì thông qua mạng lưới thương mại với Trung Quốc. Nhưng nếu Mỹ thực sự mở rộng trừng phạt sang các doanh nghiệp và ngân hàng Trung Quốc, chiến dịch cô lập Iran có nguy cơ nhanh chóng biến thành một cuộc đối đầu kinh tế Mỹ – Trung mới, với hậu quả lan rộng tới thị trường năng lượng và nền kinh tế toàn cầu.
