Tình trạng chậm trả lương đang làm gián đoạn hoạt động kiểm soát dịch Ebola tại Cộng hòa Dân chủ Congo, trong bối cảnh nước này đối mặt với đợt bùng phát được cho là phát triển nhanh nhất thế giới.
Sáu trạm kiểm soát Ebola tại tỉnh Haut-Uélé, đông bắc Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC), đã ngừng gửi báo cáo trong tháng trước do nhân viên chưa được trả lương. Ở một trung tâm điều trị Ebola khác, danh sách ghi nhận 240 người làm việc nhưng khi kiểm tra thực tế, chỉ 40 người có mặt.
Sự chênh lệch này phản ánh một vấn đề tồn tại nhiều thập niên trong hệ thống y tế công của Congo: danh sách nhân sự thiếu chính xác, thanh toán chậm và tình trạng nhân sự “ảo”.
Chính phủ Congo đang sử dụng đăng ký sinh trắc học và hệ thống thanh toán tập trung để loại bỏ những người không thực sự làm việc khỏi danh sách nhận lương. Tuy nhiên, quá trình xác minh cũng khiến những nhân viên hợp lệ phải chờ đợi, dẫn tới đình công và làm gián đoạn hoạt động sàng lọc, điều trị và kiểm soát lây nhiễm.
“Bộ Y tế không có bức tranh chính xác về việc ai làm việc ở đâu và làm gì”, Stylianos Moshonas, nhà nghiên cứu tại Đại học Antwerp, nhận xét.
Bộ trưởng Y tế Công cộng Roger Kamba ước tính 15-20% số người được đề nghị thanh toán trong một số đợt chi trả Ebola gần đây là nhân sự không có thật. Ông khẳng định ngân sách để trả cho lực lượng chống dịch vẫn có, đồng thời cho rằng nhiều chậm trễ xuất phát từ việc danh sách nhân sự bị thao túng.
Theo số liệu của Congo, tính đến ngày 31/8, nước này đã ghi nhận 6.186 ca nhiễm Ebola được xác nhận và 3.007 ca tử vong.
Tình trạng đình công đã ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động chống dịch. Sáu trạm kiểm soát tại Haut-Uélé ngừng hoạt động từ giữa tháng 8; gần hai tuần sau, năm trạm vẫn chưa hoạt động trở lại. Tại tỉnh Ituri, tâm dịch, ba trạm khác cũng đình công vì chưa nhận lương.
Ở North Kivu, đến ngày 19/8, chỉ 5 trong 18 nhân viên tại các trạm kiểm soát Ebola được trả lương. Một số nhân viên vận động cộng đồng tại North Kivu và tỉnh Tshopo cũng bị nợ tiền trong ba tháng.
Các hoạt động điều trị và kiểm soát lây nhiễm cũng bị ảnh hưởng. Nhân viên vệ sinh tại một trung tâm điều trị Ebola ở Bunia đình công hồi đầu tháng 8, làm gián đoạn việc tiếp nhận bệnh nhân. Một cuộc đình công khác của nhân viên khử khuẩn tại Ituri khiến một số công việc kiểm soát lây nhiễm không được hoàn tất.
Bài toán tồn tại hàng thập niên
Khó khăn trong việc trả lương cho nhân viên y tế không phải vấn đề mới của Congo.
Theo Ngân hàng Thế giới, năm 2022, 93% chi tiêu công của Bộ Y tế Congo dành cho nhân sự. Tuy nhiên, trong gần 256.000 nhân viên có tên trong danh sách, chưa đến 20% nhận được lương cơ bản; 41% nhận phụ cấp rủi ro nghề nghiệp, còn 56% không nhận được cả hai.
Theo Moshonas, lực lượng y tế đã tăng nhanh hơn nhiều so với khả năng chi trả của chính phủ. Đặc biệt ở cấp tỉnh, nhiều người được tuyển dụng nhưng không có vị trí ngân sách hoặc chưa được đăng ký chính thức vào hệ thống công chức.
“Quy mô nhân sự phình to trong khi ngân sách không thể theo kịp để trả lương cho tất cả”, ông nói.
Hệ thống quản lý nhân sự cũng góp phần tạo ra vấn đề. Danh sách nhân viên được lập tại các cơ sở y tế rồi chuyển lên thủ đô Kinshasa, nơi nhiều cơ quan khác nhau phụ trách lương và phụ cấp. Không phải tất cả những người có tên trong danh sách đều được đưa vào bảng lương chính thức.
Moshonas cho biết việc quản lý vẫn dựa nhiều vào các bảng Excel, kéo theo hàng loạt sai sót. Những người làm việc ở xa Kinshasa cũng ít có khả năng nhận được khoản chi trả từ chính phủ.
Do đó, nhân viên y tế thường phải tìm nguồn thu nhập bổ sung từ phí bệnh nhân, phụ cấp địa phương hoặc các chương trình viện trợ. Các đợt dịch cũng tạo ra những khoản chi trả tạm thời cho lực lượng truy vết tiếp xúc, kiểm tra người đi lại, khử khuẩn cơ sở và mai táng người tử vong.
Vấn đề từng lặp lại trong các đợt dịch
Trong đợt bùng phát Ebola năm 2018-2020, một cuộc kiểm toán phát hiện 1.813 nhân viên chống dịch có bất thường trong hồ sơ, bao gồm hồ sơ trùng lặp và những người không thể xác minh danh tính ngoài thực tế.
Một đánh giá khác của Ngân hàng Thế giới phát hiện nhiều danh sách thanh toán song song, thông tin giả mạo và trường hợp cùng một người được nhiều cơ quan kê khai. Việc xác minh ai thực sự tham gia chống dịch khiến thanh toán bị trì hoãn. Ngân hàng Thế giới khi đó khuyến nghị Congo xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất và tăng cường kiểm tra nhân sự.
Những vấn đề tương tự tiếp tục xuất hiện trong đại dịch Covid-19. Nhân viên y tế đình công vì không nhận được phụ cấp, trong khi giới chức cáo buộc quy mô các đội phản ứng dịch bệnh bị khai khống. Một cuộc rà soát của chính phủ cho thấy những khoản thanh toán bất thường góp phần khiến việc điều tra cảnh báo, phát hiện ca nghi nhiễm và trả kết quả xét nghiệm bị chậm trễ, thậm chí làm trì hoãn điều trị.
Giờ đây, Congo một lần nữa phải đối chiếu danh sách nhân sự với hồ sơ thanh toán để giải quyết tranh chấp. Văn phòng Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Congo cho biết chính quyền đang thực hiện quá trình này.
Bộ trưởng Kamba cho rằng việc áp dụng đăng ký sinh trắc học sẽ khiến việc khai khống danh sách khó khăn hơn.
“Chúng ta luôn tìm cách gian lận, tìm cách thêm người vào”, ông nói.
Vấn đề lớn nhất của Congo vì thế không chỉ là có đủ tiền chống Ebola hay không, mà còn là xác định chính xác ai đang thực sự làm công việc đó và đưa tiền đến đúng người, đúng lúc.
