Chưa đầy một tháng sau khi nhậm chức, Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đã phải đối mặt với thử thách ngoại giao lớn đầu tiên, sau phát biểu khiến Bắc Kinh nổi giận về vấn đề nhạy cảm nhất trong quan hệ song phương: eo biển Đài Loan.
Takaichi gần đây trở thành nhà lãnh đạo Nhật đương nhiệm đầu tiên trong nhiều thập kỷ công khai gắn khả năng Tokyo triển khai lực lượng với một kịch bản khủng hoảng ở Đài Loan. Bình luận này lập tức kéo theo loạt biện pháp trả đũa kinh tế và những đe dọa từ Trung Quốc.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh yêu cầu Takaichi phải rút lại phát biểu, đồng thời cảnh báo Tokyo “ngừng vượt lằn ranh đỏ và chớ đùa với lửa”. Đây được xem là điều kiện để hạ nhiệt căng thẳng.
Takaichi cho đến nay vẫn từ chối thay đổi lập trường. Bà được bầu lên với hình ảnh lãnh đạo cứng rắn theo đường lối dân tộc chủ nghĩa, nên nhượng bộ Bắc Kinh có thể gây phản ứng dữ dội trong nước. Điều đó khiến hai nền kinh tế lớn nhất châu Á rơi vào thế đối đầu, trong khi truyền thông nhà nước Trung Quốc gợi ý khả năng trừng phạt và cắt kênh liên lạc nếu khủng hoảng leo thang.
Cựu nhà ngoại giao Nhật Kunihiko Miyake nhận định Takaichi sẽ không lùi bước, và sức ép từ Trung Quốc có thể khiến công chúng quay sang ủng hộ bà nhiều hơn — mức tín nhiệm hiện đã vượt 80%. Ông cho rằng bà có thể đã tính toán sai, nhưng lịch sử cho thấy những căng thẳng kiểu này thường kết thúc bằng vài tháng đóng băng ngoại giao trước khi đạt được một thỏa thuận.
Nhiều học giả ở Tokyo nhận định phản ứng của Bắc Kinh tuy mạnh nhưng có tính toán, nhằm gây sức ép kinh tế mà không đẩy quan hệ vào đoạn tuyệt. Tuy nhiên, Nhật Bản có điểm yếu dễ bị tổn thương: nguồn cung khoáng sản quan trọng cho ngành ô tô, vốn phụ thuộc lớn vào Trung Quốc. Nếu Bắc Kinh siết xuất khẩu đất hiếm, câu chuyện có thể lan sang Washington, nơi Tổng thống Donald Trump tự tin tuyên bố vấn đề đất hiếm đã “được giải quyết”.
Quan hệ Trung – Nhật từng ổn định trở lại trong những tháng gần đây, nhưng lập trường thẳng thắn của Takaichi — người từng gặp Tổng thống Đài Loan Lai Thanh Đức trước khi nhậm chức — giờ đe dọa đảo ngược tiến triển đó. Trong nỗ lực hạ nhiệt, Tokyo đã cử một quan chức cấp cao sang Bắc Kinh, song Trung Quốc tuyên bố “không có thông tin” về chuyến đi và khẳng định Thủ tướng Lý Cường không có kế hoạch gặp Takaichi tại hội nghị G-20 ở Nam Phi.
Để tăng áp lực, Trung Quốc gần đây khuyến cáo công dân hạn chế du lịch Nhật Bản — nhóm chiếm khoảng một phần tư tổng lượng khách đến quốc gia này. Tuy vậy, các hãng lữ hành chưa ghi nhận làn sóng hủy tour.
Truyền thông nhà nước Trung Quốc gọi phát biểu của Takaichi là sự thể hiện đúng với lập trường cứng rắn của bà, nhắc lại những lần bà đến đền Yasukuni và kế hoạch tăng chi tiêu quốc phòng. Đây là lần đầu tiên một thủ tướng Nhật phá vỡ “mơ hồ chiến lược” lâu nay về tình huống được xem là “đe dọa sự tồn vong” của Nhật Bản.
Giới nghiên cứu tại Bắc Kinh so sánh căng thẳng hiện tại với năm 2012, khi Nhật quốc hữu hóa quần đảo tranh chấp Senkaku/Diaoyu, dẫn tới các cuộc biểu tình chống Nhật trên diện rộng. Nhưng so với thời điểm đó, Chủ tịch Tập Cận Bình có thể thận trọng hơn với chủ nghĩa dân tộc cực đoan, nhất là sau những vụ tấn công nhắm vào công dân Nhật trong năm qua và tâm lý bất mãn tại Trung Quốc giữa bối cảnh kinh tế đình trệ.
Đại sứ quán Nhật tại Bắc Kinh đã khuyến cáo công dân cảnh giác. Mặc dù cuộc đối đầu năm 2012 khiến Nhật Bản mất khoảng 10% kim ngạch xuất khẩu sang Trung Quốc, các chuyên gia cho rằng khó xảy ra một cuộc “tẩy chay quy mô lớn” tương tự lần này. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào đất hiếm và chip từ Trung Quốc lại lớn hơn trước, khiến doanh nghiệp Nhật có thể chịu tổn thương nếu tranh chấp kéo dài.
Nhiều nhà kinh tế cho rằng căng thẳng khó leo thang như năm 2012, bởi Trung Quốc không muốn mở thêm một mặt trận đối đầu trong khi đang vướng nhiều rạn nứt với Mỹ. Nhưng nếu quan hệ tiếp tục nguội lạnh, mục tiêu thúc đẩy tăng trưởng của Takaichi sẽ bị đe dọa, và Tokyo có rất ít lựa chọn để buộc Bắc Kinh xuống thang trong ngắn hạn.
