Mỹ và Iran đang mắc kẹt trong một thế bế tắc ngoại giao kéo dài, khi xung đột chuyển sang trạng thái “vùng xám” – không còn giao tranh quy mô lớn nhưng cũng chưa tiến tới hòa bình.
Lệnh ngừng bắn đã bước sang tháng thứ hai, với mức độ bạo lực lẻ tẻ, và kéo dài gần tương đương thời gian chiến sự trước đó. Dù chưa bên nào sẵn sàng nhượng bộ, cả Washington lẫn Tehran đều không muốn tái khởi động chiến tranh.
Lập trường cứng rắn từ hai phía
Tổng thống Donald Trump cảnh báo lệnh ngừng bắn đang “mong manh” và khẳng định sẽ không từ bỏ mục tiêu buộc Iran chấm dứt chương trình hạt nhân. Ông cho rằng Tehran đang trông chờ Mỹ suy yếu vì áp lực giá năng lượng, nhưng nhấn mạnh: “Không có áp lực nào. Chúng tôi sẽ giành chiến thắng hoàn toàn.”
Ở chiều ngược lại, Iran cũng tự coi mình là bên thắng cuộc, khi bộ máy lãnh đạo vẫn duy trì và năng lực tên lửa, hạt nhân chưa bị loại bỏ. Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf cảnh báo Mỹ không nên leo thang, khẳng định lực lượng vũ trang Iran sẵn sàng đáp trả.
“Chiến tranh phong tỏa” thay cho giao tranh trực tiếp
Thay vì đối đầu quân sự, hai bên đang siết chặt các biện pháp phong tỏa lẫn nhau. Mỹ tăng cường cấm vận các cảng và tàu của Iran, trong khi Tehran duy trì kiểm soát chặt Strait of Hormuz – tuyến vận tải năng lượng quan trọng toàn cầu.
Giới phân tích nhận định đây là thế “khó gỡ”, khi bất kỳ bước lùi nào cũng có thể bị xem là nhượng bộ.
Đàm phán bế tắc vì khác biệt cốt lõi
Dù từng có tín hiệu tích cực về một thỏa thuận khung, lạc quan đã nhanh chóng suy giảm. Hai bên vẫn bất đồng sâu sắc về tương lai kiểm soát eo biển Hormuz và mức độ hạn chế đối với chương trình hạt nhân của Iran.
Theo Suzanne Maloney, chưa rõ Mỹ có thể thuyết phục Iran nhượng bộ đáng kể về hạt nhân trong khi đồng thời mở lại tuyến hàng hải này.
Đề xuất gần đây của Iran – đã bị Washington bác bỏ – cho thấy Tehran muốn ưu tiên dỡ bỏ trừng phạt và giải quyết tổng thể chiến tranh trước khi bàn sâu về hạt nhân. Iran cũng muốn tham gia thiết lập quy tắc mới tại Hormuz, thậm chí tính đến việc thu phí như một hình thức “bồi thường chiến tranh”.
Ngoài ra, Tehran muốn gắn việc kết thúc xung đột với một thỏa thuận ngừng bắn bền vững tại Lebanon – điều Mỹ và Israel không chấp nhận.
Áp lực trong và ngoài nước gia tăng
Tại Mỹ, ông Trump đang chịu sức ép trái chiều: một số nghị sĩ Cộng hòa kêu gọi nối lại chiến dịch quân sự hoặc hộ tống tàu qua Hormuz, trong khi phe thận trọng hơn muốn nhanh chóng kết thúc xung đột do lo ngại kinh tế và tỷ lệ ủng hộ suy giảm.
Các đồng minh vùng Vịnh cũng không muốn chiến sự tái bùng phát.
Trong khi đó, giới chức Mỹ cho rằng Washington đã đạt được một số thành công chiến thuật, như làm suy yếu năng lực quân sự và công nghiệp quốc phòng của Iran. Tuy nhiên, các mục tiêu chiến lược – buộc Tehran từ bỏ chương trình hạt nhân, tên lửa và mạng lưới lực lượng ủy nhiệm – vẫn chưa đạt được.
Triển vọng: tiếp tục “lơ lửng”
Theo giới quan sát, thế bế tắc có thể thay đổi nhanh chóng nếu một trong hai bên điều chỉnh lập trường. Tuy nhiên, kịch bản nhiều khả năng nhất hiện nay là tình trạng giằng co kéo dài.
Cả Washington và Tehran dường như vẫn theo đuổi các mục tiêu tối đa thông qua đàm phán – những điều mà họ chưa thể đạt được bằng quân sự.