Sau gần một năm nỗ lực tránh làm phật ý Tổng thống Mỹ Donald Trump, một số nhà lãnh đạo châu Âu bắt đầu công khai phản đối Washington liên quan đến cuộc tấn công Iran, cho rằng động thái này vừa “phi pháp” vừa “thiếu khôn ngoan”.
Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez tuyên bố không thể “chơi trò cò quay Nga với số phận của hàng triệu người”, đồng thời kêu gọi các bên lập tức chấm dứt hành động thù địch. Trước đó, ông Trump đe dọa ngừng toàn bộ hoạt động thương mại với Madrid sau khi Tây Ban Nha không cho phép Mỹ sử dụng các căn cứ quân sự của nước này để triển khai không kích Iran.
Nhà Trắng sau đó cho biết Tây Ban Nha đã đồng ý hợp tác quân sự với Mỹ. Tuy nhiên, người phát ngôn chính phủ Tây Ban Nha Alexandra Gil bác bỏ thông tin này bằng một từ ngắn gọn: “Sai”.
Tại Anh, Thủ tướng Keir Starmer khẳng định London sẽ không tham gia bất kỳ cuộc chiến nào nếu thiếu cơ sở pháp lý và một kế hoạch khả thi, được tính toán kỹ lưỡng. Ông chỉ trích chiến dịch hiện nay không có lộ trình kết thúc rõ ràng, nhấn mạnh thay đổi chế độ không thể đạt được chỉ bằng không kích, đồng thời nhắc lại bài học từ cuộc xâm lược Iraq năm 2003 – vốn đẩy phương Tây vào một cuộc sa lầy kéo dài.
Những phát biểu này khiến quan hệ giữa ông Starmer và ông Trump trở nên căng thẳng. Tổng thống Mỹ bày tỏ thất vọng vì Thủ tướng Anh không ủng hộ kế hoạch của Washington và trì hoãn cho phép sử dụng các căn cứ tại Anh để tiến hành các đòn tấn công mà Mỹ gọi là “phòng vệ”. Ông Trump thậm chí so sánh bất lợi ông Starmer với cựu Thủ tướng thời chiến Winston Churchill.
Từ nhún nhường đến phản kháng dè dặt
Kể từ khi ông Trump bắt đầu nhiệm kỳ hai, phần lớn lãnh đạo châu Âu chọn cách mềm mỏng. Họ không phản ứng gay gắt khi Mỹ cắt viện trợ quân sự và tài chính cho Ukraine, không trả đũa các mức thuế đơn phương của Washington, và cũng tránh leo thang khi bị chỉ trích.
Lý do chủ yếu nằm ở sự phụ thuộc của châu Âu vào Mỹ về an ninh trước một nước Nga thù địch, về nguồn cung năng lượng cũng như thị trường xuất khẩu lớn nhất.
Tuy vậy, những dấu hiệu phản kháng đã xuất hiện, tiêu biểu là khi các nước châu Âu đồng loạt bác bỏ yêu cầu của ông Trump về việc sáp nhập Greenland – vùng lãnh thổ thuộc Đan Mạch.
Không phải tất cả đều chọn đối đầu. Thủ tướng Đức Friedrich Merz gọi các cuộc tấn công của Mỹ và Israel là “tin tốt cho Iran và cho thế giới”, đồng thời từ chối chỉ trích Washington, cho rằng “đây không phải lúc để lên lớp các đối tác”. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron nhận định hành động quân sự không phù hợp với luật pháp quốc tế nhưng vẫn giữ mức độ phê phán ở mức hạn chế. Trong khi đó, Ireland và Na Uy thể hiện quan điểm thẳng thắn hơn.
Việc ông Sánchez – lãnh đạo đảng Xã hội Tây Ban Nha – tách khỏi lập trường chung không gây nhiều bất ngờ. Madrid vốn phản đối yêu cầu tăng chi tiêu quốc phòng và thể hiện sự dè dặt trong hỗ trợ Ukraine. Ông Sánchez nhấn mạnh Tây Ban Nha sẽ không trở thành “đồng phạm của điều gây hại cho thế giới chỉ vì sợ bị trả đũa”.
Bước ngoặt đáng chú ý của Anh
Sự thay đổi giọng điệu của London được xem là đáng chú ý nhất. Từ khi ông Trump tái đắc cử, ông Starmer đã nỗ lực xây dựng quan hệ gần gũi với Nhà Trắng, thậm chí sắp xếp lời mời lưu trú với Vua Charles III và tiếp đón Tổng thống Mỹ tại dinh thự nghỉ dưỡng của Thủ tướng.
Anh từ lâu tự coi là đồng minh quân sự đáng tin cậy nhất của Mỹ, từng cử quân tham gia hầu hết các chiến dịch lớn của Washington trong nhiều thập kỷ qua. Tuy nhiên, cuộc chiến Iran đánh dấu lần hiếm hoi London không tự động đứng cùng chiến tuyến với Mỹ.
Theo các chuyên gia, sự khác biệt này có thể để lại hệ lụy sâu rộng, bởi Anh vẫn phụ thuộc lớn vào Mỹ cả về an ninh lẫn thương mại.
Toan tính lợi ích và sức ép trong nước
Giới phân tích cho rằng mỗi nước châu Âu đang cân nhắc lợi ích riêng. Trong bối cảnh ảnh hưởng của châu Âu tại Washington có hạn, một số chính phủ chọn cách giữ quan hệ để tìm kiếm tác động từ bên trong và thúc đẩy Mỹ sớm chấm dứt xung đột. Một cuộc chiến kéo dài có thể khiến kinh tế châu Âu – vốn đang yếu – tổn thương nặng nề do giá năng lượng leo thang, cũng như nguy cơ khủng bố và làn sóng di cư mới từ Trung Đông.
Với Thủ tướng Starmer, yếu tố chính trị nội bộ cũng đóng vai trò quan trọng. Đảng Lao động của ông đang suy giảm tín nhiệm, trong khi cử tri trẻ chuyển sang ủng hộ đảng Xanh theo xu hướng dân túy, ủng hộ Palestine và phản đối NATO. Một khảo sát của YouGov cho thấy 49% người Anh phản đối tấn công Iran, chỉ 28% ủng hộ.
Bóng ma Iraq năm 2003 vẫn ám ảnh chính trường Anh, khi cựu Thủ tướng Tony Blair ủng hộ Mỹ với cáo buộc sai lầm về vũ khí hủy diệt hàng loạt, khiến uy tín của ông bị tổn hại nghiêm trọng.
Giữa lúc đối mặt kinh tế trì trệ và nhiều bê bối, ông Starmer khó có thể phớt lờ áp lực từ các nghị sĩ cùng đảng – những người phản đối việc trao cho Mỹ “tấm séc trắng”.
Trước lo ngại quan hệ “đặc biệt” Mỹ – Anh có thể rạn nứt, ông Starmer trấn an rằng mối quan hệ này được xây dựng trên nền tảng hợp tác quân sự và chia sẻ tình báo lâu dài, chứ không phụ thuộc vào những phát biểu nhất thời. Theo ông, quan hệ song phương sẽ còn bền vững hơn bất kỳ nhiệm kỳ tổng thống nào.