Thảm kịch du khách bị lũ cuốn ở thung lũng Swat (Pakistan) hồi tháng 6 vừa qua đã gợi lại ký ức đau buồn của trận đại hồng thủy năm 2022, khi lũ lụt tàn phá khắp đất nước, cuốn trôi cả khách sạn, cướp đi sinh mạng hơn 1.700 người và gây thiệt hại hàng tỷ USD. Năm nay, mưa lớn cực đoan lại khiến nhiều vùng chìm trong biển nước, nhấn mạnh vị thế Pakistan như một trong những quốc gia dễ tổn thương nhất trước biến đổi khí hậu.
Dù liên tục đối mặt thiên tai, Pakistan vẫn chưa được chuẩn bị đầy đủ. Các cam kết viện trợ khí hậu từ các nước phát triển và tổ chức quốc tế phần lớn vẫn chưa thành hiện thực. Theo Văn phòng Điều phối Nhân đạo Liên Hợp Quốc (OCHA), đến nay Pakistan mới chỉ nhận được khoảng 4,5 tỷ USD trên tổng số 11 tỷ USD viện trợ cam kết sau trận lũ năm 2022. Bộ Kinh tế Pakistan cho biết khoảng 3/4 số vốn này đã được xác định cho các dự án, nhưng dòng tiền giải ngân vẫn rất chậm.
Ngân hàng Thế giới ước tính Pakistan cần tới 348 tỷ USD đầu tư đến năm 2030 để thích ứng khí hậu, trong đó riêng việc phục hồi sau thảm họa 2022 đã đòi hỏi ít nhất 16 tỷ USD. Tuy nhiên, số vốn hiện có chủ yếu mới dùng cho xây dựng lại nhà cửa, hệ thống giao thông, thoát nước và quản lý rủi ro lũ lụt. Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) cho biết đã chi 528 triệu USD cho các dự án tái thiết ở tỉnh Sindh và cơ sở hạ tầng chống chịu khí hậu.
“Vấn đề số một của Pakistan là thiếu tài chính,” ông Mohamed Yahya, Điều phối viên Thường trú Liên Hợp Quốc tại Pakistan, nhận định.
Khoảng trống tài chính toàn cầu cho thích ứng khí hậu hiện ở mức ít nhất 187 tỷ USD mỗi năm, theo Liên Hợp Quốc. Nguyên nhân là nhiều quốc gia phát triển chậm trễ hoặc né tránh thực hiện cam kết, trong khi áp lực tài khóa nội bộ khiến EU muốn Trung Quốc chia sẻ gánh nặng. Bên cạnh đó, một số nước phương Tây giảm cam kết, điển hình như việc Mỹ rút khỏi Thỏa thuận Paris trước đây, càng khiến nguồn vốn sụt giảm.
Thêm vào đó, viện trợ thường dưới dạng các khoản vay, làm tăng gánh nợ cho các nền kinh tế đang phát triển và đôi khi bị tái phân bổ từ các dự án khác. Ngay cả khi nguồn vốn có sẵn, Pakistan vẫn khó tận dụng hiệu quả vì thiếu dự án đủ sức hấp thụ. Bộ trưởng Tài chính Muhammad Aurangzeb thừa nhận nước này chưa phát triển đủ các dự án khả thi để hưởng lợi từ gói viện trợ sau trận lũ 2022. Tham nhũng, bất ổn chính trị và quản lý yếu kém cũng khiến ngân sách quốc gia bị bào mòn.
Theo kế hoạch thích ứng quốc gia, Pakistan cần đầu tư vào hạ tầng ứng phó chu kỳ hạn – lũ trong nông nghiệp, hệ thống cảnh báo sớm, cũng như xây dựng vùng ngập nước và không gian xanh để chứa nước mưa. Bộ trưởng Khí hậu Musadik Malik cho biết chính phủ đang phát triển chiến lược phân bổ và giám sát dòng vốn khí hậu.
Một số bước tiến đã được ghi nhận. Hồi tháng 7, Pakistan phối hợp với Trung Quốc phóng vệ tinh quan sát nhằm giám sát thảm họa 24/7. Chính phủ cũng hợp tác với Liên Hợp Quốc đào tạo cán bộ và triển khai hệ thống cảnh báo sớm tại các thung lũng dễ tổn thương như Gilgit-Baltistan và Khyber Pakhtunkhwa.
Nhưng tình hình khẩn cấp vẫn hiện hữu. Với hơn 7.200 sông băng – con số lớn nhất ngoài hai cực – Pakistan liên tục hứng chịu nguy cơ lũ lụt do băng tan kết hợp gió mùa. Năm nay, lượng mưa từng cao hơn 82% so với cùng kỳ, khiến gần 900 người thiệt mạng, hàng nghìn hộ phải sơ tán và diện tích lớn hoa màu bị hủy hoại.
“Nếu các thảm họa tiếp tục lặp lại, gánh nặng kinh tế sẽ ngày càng chồng chất,” chuyên gia Zeeshan Salahuddin từ Viện nghiên cứu Tabadlad tại Islamabad cảnh báo. “Pakistan cần tìm ra những giải pháp tài chính sáng tạo để sống sót trước khủng hoảng khí hậu.”
